İNSANLAR KONUŞMAYA NASIL BAŞLADI? FoxP2 GENİ

FoxP2, Forkhead Box 2 olarak da adlandırılan bu gen beyin gelişimi, motor koordinasyonu ve konuşma becerisi gibi süreçlerde önemli rol oynar. İnsanlarda, primatlarda, farelerde, kuşlarda ve daha sayabileceğimiz birçok canlıda bulunan bu genin nasıl keşfedildiğini ve neden bu kadar önemli olduğunu hep birlikte inceleyelim.

 FoxP2 Geninin Keşfi
FoxP2 geni 1980’li yılların sonuna doğru İngiltere’de yaşayan,literatürde ismi KE ailesi olarak geçen Pakistan uyruklu bir ailede keşfedilmiştir. Bu ailede bazı bireylerde dil ve konuşma bozuklukları görülmüş ve bunun da genetikteki bir mutasyonla bağlantılı olduğu tespit edilmiştir. Aile bireyleri incelendiği zaman zekâ duyumlarında herhangi bir sorun tespit edilememiş ancak konuşmalarında kekeleme, sınırlı sayıda sözcük kullanımı, sesleri ve sözcükleri tanımada bir takım zorluklar yaşama gibi sorunlar tespit edilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda bu sorunların nedeni konusunda tüm şüpheler genetiğe yoğunlaşmıştır ve genetik üzerindeki çalışmalar başlamıştır. İlk kez 1987 yılında alınan kan örnekleri sonucunda bu gen saptanmıştır ama genin tam olarak tespit edilmesi ve isim alması 2001 yılında yapılan genetik analizlerle kesinleşmiştir. Kesinleşen sonuçlarla birlikte konuşmada önemli bir etken olduğu düşünülen bu gene FoxP2 adı verilmiştir. FOXP kısmı, genin Forkhead Box (FOX) protein ailesine ait olduğunu gösterir. FOX proteinleri, hücre büyümesi, farklılaşması ve gen ekspresyonunun düzenlenmesi gibi önemli işlevlere sahip transkripsiyon faktörleridir. P2 kısmı ise bu genin FOX protein ailesinin P alt grubunun 2. üyesi olduğunu belirtir.

Önemi

Peki FoxP2 geninin araştırmasını bu kadar önemli yapan şey neydi? Bu araştırmayı asıl önemli yapan şey bu genin dilin kökenarayışına bir cevap olabilme ihtimaliydi. FoxP2 geni tespit edildiğinde akıllara şu sorular geldi: Bu gen ilk defa ne zaman ortaya çıktı? Dilin oluşması bu gendeki mutasyonlar sonucu mu oldu? Akıllara ilk olarak bu sorular gelirken bu sorulara benzer daha birçok soru da ortaya çıktı ve bu da araştırmacıları evrim ile ilgili önemli tartışmalara ve araştırma sonuçlarına götürdü. Araştırmacılar insanın konuşmasının ardındaki gerçeğin FoxP2 geni ile ilgili olduğunu söylüyorlar ve bu genin dil ve konuşma yeteneklerinin gelişmesinde önemli rol oynadığını düşünüyorlardı. Peki bu gen nasıl oldu da insana geçti ve bizi konuşabilen karmaşık bir dil sistemine ait canlılar haline getirdi? Bu konuda bilim insanlarının birkaç hipotezi mevcut. Gelin bu hipotezleri birlikte inceleyelim.

Pozitif Doğal Seçilim Hipotezi

Homo Sapiens, bulunduğu vahşi doğa koşullarına karşın korunmasız bir canlı türüydü. Bu vahşi doğada avcılardan korunabilmek için keskin dişleri, devasa bedenleri, keskin pençeleri, hızlı koşabilme gibi kabiliyetleri yoktu ama bunun yanında Sapiensleri ileri bir konuma atan kıvrak zekâsı ve sosyal bağları vardı. Sapiensler vahşi doğa koşullarında hayatta kalabilmek için birbirine bağlı olma ve toplu hareket etme kabiliyetine sahiptiler. Peki herhangi bir tehdit ya da korku sezdiklerinde ne yapıyorlardı? Savaşmalılar mı yoksa kaçmalılar mıydı? İşte tam da burada hayatta kalma şanslarını en üste taşıyan birbirlerini uyararak haberleşme işin içine giriyordu. Herhangi bir tehdit fark edildiğinde bir grubun veya grup üyesinin (bu genelde liderler olur) çıkardığı bir çığlık veya bir ses, diğerlerine ters giden bir şeyler olduğunun haberini veriyordu. Ancak bu da yeterli değildi çünkü sesler bazen karışabiliyordu, yani net ve anlamlı değildi. Herkesin anlayabileceği daha net bir iletişim şekli gerekiyordu. Zamanla bu hayatta kalma iç güdüsü FoxP2 genini daha da etkin hâle getirdi. FoxP2 geninin daha etkin hale gelmesiyle canlılarda tek heceli kelimeler ve koş, vur, kaç gibi eylem bildiren kelimeler ortaya çıktı. Sapiensler bağırmak ya da anlamsız sesler çıkarmak yerine artık daha net ve anlamlı komutlar kullanmaya başladı. Böylece bireyler arasındaki iletişim daha da güçlendi çünkü artık bireyler ne olduğunu ve ne yapmaları gerektiğini daha iyi anlıyorlardı. Bu da Sapiens’in daha orantılı tepkiler vererek hayatta kalma şansını arttırdı. Zamanla bu dildeki değişim sadece basit komutlar ya da tek heceli kelimelerle kalmadı; daha da gelişerek hikâye anlatmak, bilgi aktarmak için kullanıldı. Bazı bilim insanlarına göre FoxP2 geninde meydana gelen belirli mutasyonlar, Sapiensler’de konuşma yetisini geliştirdi ve bu özellik doğal seçilime uygun bulunarak zamanla gelişti ve yayıldı.

Neandertallerden ve Denisovalılardan Geçiş, Genetik Karışım Hipotezi

Bu hipoteze göre Homosapiens insan türü, Afrika’dan çıkışının ardından Neandertaller ve Denisovalılar gibi diğer insan türleriyle Avrasya’da karşılaştı. Bu karşılaşmayla çiftleşme sonucu türler birleşti ve türlerin birleşmesiyle de türler arası genetik karışım meydana geldi. Bu birleşim farklı genlerin bir araya gelmesine sebep oldu, FoxP2 gibi genler bu türler arasında paylaşıldı veya varyasyonları ortaya çıktı. Bazı bilim insanlarına göre Mezolitikdönemde Homosapiens, Neandertaller veya Denisovalılarınçiftleşmesiyle FoxP2’nin yeni varyasyonları ortaya çıkmış olabilir. Yapılan araştırmalarda da Nenadertallerin ve DenisovalılarınFoxP2 genine sahip olduğu keşfedildi ancak bazı araştırmalar Neandertaller’deki FoxP2’nin Homosapiensle tam olarak aynı olmadığını öne sürerek bu sürecin daha karmaşık olabileceğini düşündürttü.

Viral Transfer Hipotezi

Bu hipoteze göre FoxP2 geninin veya bu gene benzer genetik materyallerin virüsler aracılığıyla papağan veya konuşma yetisi gelişmiş diğer hayvanlardan insan genomuna taşınmış olabileceği düşünülmektedir. Bu hipoteze göre virüslerin genetik materyalleri insan genomuna taşınmış ve insan beyninin gelişmiş yapısıyla da işlevsel hâle gelerek konuşma yetisinin zamanla gelişmiş olabileceği düşünülmektedir.

FoxP2’nin Çoklu Genetik Değişimlerle Evrimleştiği Hipotezi

Bu hipoteze göre tek bir mutasyonun aniden konuşma yetisi kazandırması düşük bir ihtimal olarak değerlendirilmiştir. Tek bir mutasyonun aniden konuşma yetisi kazandırması yerine, FoxP2’nin farklı genlerle birlikte evrimleştiğinin daha mümkün olduğu kabul edilmiştir. Buna göre dil gelişimi tek bir genin ürünü değil de beyindeki birçok bölgenin ve genlerin etkileşimiyle ortaya çıkması daha olası görülmektedir.

Sonuç

Sonuç olarak FoxP2 ile ilgili araştırmalar ve bilim insanlarının kafasındaki soru işaretleri devam ediyor. FoxP2 geninin kabiliyeti evrimde kritik bir yer tutsa da tek başına dili açıklamak için yeterli değildir.