HATIRLAMAK VE UNUTMAK ARASINDA

İnsan hafızası, geçmişin kusursuz bir kaydı değildir. Yaşadığımız her şeyi olduğu gibi saklayan bir arşivden çok; seçen, değiştiren ve zaman içinde yeniden anlamlandıran bir yapıdır. Bazı anılar yıllar geçmesine rağmen bütün canlılığını korurken bazıları zihnimizde silik bir görüntüye dönüşür. Bir zamanlar hayatımızın merkezinde olan bir olay, yıllar sonra yalnızca birkaç cümleyle hatırladığımız bir geçmiş parçası olabilir.

Peki insanı oluşturan şey hatırladıkları mıdır yoksa unuttukları mı?

İnsan, geçmişiyle kurduğu ilişki üzerinden kendini tanımlar. Hatırladıkları ona nereden geldiğini gösterirken unuttukları yoluna devam edebilmesi için alan açar. Çünkü insan bütün yaşadıklarını aynı ağırlıkla taşımaya devam edebilseydi yeni deneyimlere, yeni insanlara ve yeni başlangıçlara gerçekten yer açabilir miydi?

Genki Kawamura’nın “Bir Gün Kediler Dünyadan Yok Olsaydı” kitabında karşılaştığımız düşünce de bu noktaya dokunur: İnsan bazen yeni anılar oluşturabilmek için geçmişindeki bazı şeylerle arasına mesafe koymak zorunda kalır. Hayata devam etmek, geçmişin tamamen silinmesi anlamına gelmez, bazen geçmişle kurduğumuz bağın değişmesi anlamına gelir.

Belki de unutmak, geçmişe ihanet etmek değil geleceğe yer açmaktır.

Ancak zamanın yaptığı şey gerçekten unutmak mıdır?

Agota Kristof’un ifade ettiği gibi zamanla her şey biraz silinir, anılar körelir, acılar diner. İnsan, bir zamanlar dayanılmaz görünen olaylarla arasına zaman koymayı öğrenir. Fakat bu, yaşananların tamamen yok olduğu anlamına mı gelir?

Belki de zaman anıları silmez, yalnızca onların biçimini değiştirir.

Çünkü bazı anılar kaybolmaz, sadece sessizleşir.

Behçet Necatigil’in “Akşam Şiiri”nde yer alan şu dizeler, hafızanın beklenmedik dönüşünü anlatır:

“Birden hatırlarsın,
O da seni – birden bazan:
Nerde, ne yapar şimdi
Parlar bir özlem anılar arasında.”

Bazen geçmiş, biz onu çağırmadan geri gelir. Yıllardır düşünmediğimiz bir insan, eski bir şarkı ya da sıradan bir koku, hafızamızın kapısını yeniden açabilir. Bu da bize gösterir ki unutmak, her zaman yok etmek değildir. Bazı şeyler yalnızca zihnimizin daha derin bir yerine çekilir.

Fakat hatırlamak da her zaman bir yük değildir.

Bazı anılar insanın geçmişe bağlı kalmasına değil geçmişten güç almasına yardım eder. Çünkü insanın sahip olduğu her şey yalnızca bugününden ibaret değildir. Yaşadığı güzel anlar, kurduğu bağlar ve geride bıraktığı izler de onun görünmeyen hazinesidir.

Üç Silahşorlar’da yer alan “Elimde sadece anılar var. Onlar benim mutluluğum, hazinem, umudum.” düşüncesi tam da bunu anlatır.

Ancak anıların anlamı her zaman aynı kalmaz.

Oblomov’da ifade edilen bir düşüncede olduğu gibi anılar bazen canlı mutlulukların devamı olduğunda bir şiire dönüşür, bazen de kapanmış yaralara dokunduğunda acıya dönüşür. Aynı hatıra, farklı zamanlarda insanda farklı duygular uyandırabilir.

Çünkü anılar yalnızca geçmişin değil bugünkü hâlimizin de ürünüdür. Yıllar önce yaşadığımız bir olaya bugün başka bir gözle bakabiliriz. Çünkü değişen yalnızca zaman değildir, hatırlayan insan da değişir.

O hâlde mesele yalnızca unutmak ya da hatırlamak değildir.

Asıl mesele, anılarımızın hayatımızdaki yeridir.

İnsan bazen geçmişinden uzaklaşarak yeni bir başlangıç yapmak ister. Fakat geçmiş, bırakıp gidilebilecek bir eşya değildir. İnsan kendisini oluşturan parçaları yanında taşır.

Fakat insan, taşıdığı parçaların tamamı değildir.

Özdemir Asaf’ın dizeleri bu noktada önemli bir hatırlatma gibidir:

“Adının üstüne
Anılar koyma.
Sen mezar değilsin.

Anılar
Adının ardından gelsin.
Sen duvar değilsin.”

İnsan yaşadıklarıyla şekillenir fakat yalnızca yaşadıklarından ibaret değildir. Anılar insanın hikâyesinin parçalarıdır, hikâyenin tamamı değil.

Belki de insanın hayatı, hatırlamak ve unutmak arasında kurduğu dengeden oluşur. Unutmak bazen hafifletir, hatırlamak bazen derinleştirir. Bazı şeyleri geride bırakmak gerekir, bazı şeyleri ise yanında taşımak.

Çünkü insan ne sadece hatırladıklarıdır ne de sadece unuttuklarıdır.

İnsan, geçmişiyle kurduğu ilişkiyle kendini yeniden yazan bir varlıktır.