MÜZİĞİN KAYIP ÖLÇÜSÜ

Konser salonunda ışıklar henüz yanmamıştı. Orkestra yerini almış, sandalyelerden gelen küçük hareket sesleri de yavaş yavaş kesilmişti. Bir kemancı yayını kaldırdı. Önündeki nota kâğıdına son kez baktı. Sonra ilk ses geldi.

O ana kadar salonda birbirinden habersiz oturan yüzlerce insan, aynı anda aynı şeye dikkat kesildi. İlginç olan kimsenin bunu emretmemiş olmasıydı.

Bir işaret fişeği atılmamış, “Şimdi dinleyin.” denmemişti. Telefonlar sustu, fısıltılar kesildi, başlar sahneye çevrildi. Birkaç saniye önce herkes kendi hayatının içindeyken, şimdi aynı sesin etrafında toplanmıştı. Müziğin belki de en tuhaf tarafı burada başlar: İnsanları bir araya getirir ama onlara ne düşüneceklerini söylemez. Bir ses çıkar ve yüzlerce insan onu takip eder. Neden? Bunu açıklamak güçtür. Çünkü müzik, kelimeler gibi anlamını sözlükte taşımaz. Bir cümlenin ne söylediğini sorabiliriz, bir melodinin ne söylediğini sorduğumuzda ise soru yerini değiştirir. Müzik bir düşünceyi açıklamak yerine düşüncenin etrafında bir alan açar. Orada durur ve biz, kendi anlamımızla ona yaklaşırız.

Belki de bu yüzden bir şarkıyı sevmenin nedenini anlatmak, onu dinlemekten daha zordur. “Güzel” deriz. “Bana bir şey hissettiriyor” deriz. “Bende bir karşılığı var” deriz. Sonra kelimeler yetersiz kalır. Müziğin başına gelen de budur zaten: İnsan onu açıklamaya çalıştıkça, müzik açıklamanın dışında kalan tarafını korur.

Onu değerli kılan da budur. Çünkü hayatımızın büyük bölümünde her şeyi açıklamak zorunda bırakılıyoruz. Bir karar verdiğimizde nedenini, bir şeyi seçtiğimizde gerekçesini, bir başarı elde ettiğimizde sonucunu anlatıyoruz. Kendimizi tanımlıyor, sınıflandırıyor, ölçüyor hatta bazen kim olduğumuzu bile başkalarına anlatabileceğimiz birkaç cümleye sığdırmaya çalışıyoruz. Müzik ise böyle davranmıyor. Kendisini savunmuyor. Bir işe yaradığını kanıtlamaya uğraşmıyor. Bize bir sonuç sunmuyor.

Saatlerce dinlediğimiz bir eserin sonunda elimizde daha hızlı çalışan bir makine, çözülmüş bir problem ya da tamamlanmış bir görev bulunmuyor. Yine de insan, bütün bu “işe yararlılık” düzeninin içinde müziğe zaman ayırıyor. Bu küçümsenecek bir ayrıntı değil. Çünkü insanı yalnızca ihtiyaçlarıyla açıklamaya kalktığımızda, müzik açıklamanın dışında kalıyor.

Bir şarkının üretmek zorunda olduğu hiçbir şey yoktur. Bir melodi dünyayı değiştirmeyebilir. Bir ritim karnımızı doyurmaz. Bir piyano parçası ertesi günkü sınavı kolaylaştırmaz. Fakat insan, bütün bunları bilmesine rağmen bir sesi tekrar tekrar dinler. Demek ki insanın hayatında ölçülemeyen şeylere de yer vardır. Belki sanatın bütün meselesi burada saklıdır.

Fakat çağımızın garipliği de tam bu noktada başlıyor. Hiçbir dönemde bu kadar çok sese bu kadar kolay ulaşmadık. Telefonlarımızda sınırsız müzik var. Kulaklıklarımız cebimizde. Birkaç dokunuşla dünyanın herhangi bir yerinde, herhangi bir zamanda kaydedilmiş bir sese ulaşabiliyoruz. Ses hiç olmadığı kadar yakın. Ama dinlemek? O başka bir mesele.

Çünkü bir sese ulaşmakla onu dinlemek arasında büyük bir fark var. Bugün çoğu zaman müziği gerçekten dinlemek için değil, sessizliği ortadan kaldırmak için açıyoruz.

Yolda, otobüste, ders çalışırken, yürürken, beklerken… Ses hayatımızın arka planına yerleşiyor. Müzik, dikkatimizin merkezinden çekilip günlük hayatın dekoruna dönüşüyor.

Bunun müzikle ilgili bir sorun olduğunu düşünmüyorum yalnızca. Belki bu, dikkatimizle ilgili daha büyük bir meselenin küçük bir göstergesi. Çünkü dikkat, çağımızın en kıymetli ve en kolay dağılan şeylerinden biri. Her şey bize aynı anda sesleniyor. Ekranlar, bildirimler, videolar, reklamlar, mesajlar, haberler… Her biri birkaç saniyeliğine bizi kendisine çevirmek istiyor. Bir şey bitmeden öteki başlıyor.Böyle bir dünyada dinlemek neredeyse bir direnme biçimine dönüşüyor. Gerçekten dinlemek için yalnızca kulağın değil, dikkatin de orada bulunması gerekiyor. Bir orkestrayı düşünün. Yüzlerce ses aynı anda çıkmıyor. Tam tersine, seslerin nerede başlayacağını, nerede geri çekileceğini, hangisinin öne çıkacağını, hangisinin bekleyeceğini bilmesi gerekiyor. Müziği mümkün kılan yalnızca seslerin varlığı değil; birbirlerine bıraktıkları alan. Belki insan ilişkilerinde de eksik olan şey biraz bu. Herkes konuşmak istiyor. Daha az insan gerçekten dinlemek istiyor. Oysa müzik bize bunun tersini öğretiyor. Bir kemanın öne çıkabilmesi için başka bir çalgının geri çekilmesi gerekiyor. Bir ritmin duyulabilmesi için başka bir sesin susması gerekiyor. Bir bestenin ilerleyebilmesi için yalnızca hareket değil, ölçülü bir bekleyiş de gerekiyor. Müzik, çoğalmanın her zaman yükselmek anlamına gelmediğini biliyor. Bazen geri çekilmek, bütünü daha görünür kılıyor.

Bu yüzden müziğin en önemli öğelerinden biri, çoğu zaman fark etmediğimiz o aralıklardır. İki ses arasındaki süre. Bir ölçünün içindeki boşluk. Bir cümlenin sonunda bırakılan bekleyiş.

Çünkü müzik yalnızca duyduklarımızdan oluşmaz.Duyacağımızı sandığımız şey ile gerçekten duyduğumuz şey arasındaki mesafede de yaşar. Ve insan, o mesafeye pek alışık değil artık. Her şeyin hemen gelmesini istiyoruz. Bir sorunun cevabı, bir mesajın karşılığı, bir görüntünün yenisi, bir şarkının sonraki bölümü… Beklemek, giderek tahammül edilmesi gereken bir gecikme gibi görülüyor. Oysa müzik acele etmez. Bir melodinin bir yere varması için zaman gerekir. Belki insanın kendisini kurması için de. Bunu bize doğrudan söylemez. Öğüt vermez. Parmak kaldırıp hayatın nasıl yaşanacağını anlatmaz. Yalnızca kendi düzenini kurar: ses, tekrar, değişim, bekleyiş, karşılaşma ve dönüş. Biz de onu dinlerken farkında olmadan bu düzene katılırız. Bir süreliğine başka bir şeyin ritmine uyarız. Belki müziğin insan üzerindeki asıl etkisi budur: Bizi değiştirmeye çalışmadan, dikkatimizi değiştirmesi. Dünyaya bakışımızı değil belki, dünyaya ayırdığımız bakışı değiştirmesi.

Konser salonuna dönersek…

Az önce bütün salonu aynı noktada buluşturan o ses, bir süre sonra sona erer. İnsanlar ayağa kalkar. Sandalyeler hareket eder. Fısıltılar yeniden başlar. Kapılar açılır. Herkes biraz önce bulunduğu karanlık salondan kendi hayatına geri döner. Müzik görevini tamamlamış değildir. Çünkü onun böyle bir görevi yoktur. Bizi iyileştirmek zorunda değildir. Bizi geçmişe götürmek zorunda değildir. Bize kendimizi anlatmak zorunda değildir. Hatta bizi değiştirmek zorunda bile değildir. Belki müziğin bize borçlu olduğu hiçbir şey yoktur. Ve tam da bu yüzden ona bir şey borçluyuz: Dinlemeyi yeniden öğrenmek.

Yalnızca müziği değil; bir insanın söylemeye çalıştığını, bir cümlenin arasındaki tereddüdü, bir çocuğun sormaya çekindiği soruyu, kendi düşüncemizin henüz tamamlanmamış hâlini…

Çünkü insanın dünyadaki en büyük gürültüsü, dışarıdan gelen sesler olmayabilir. Bazen insan, kendi sesini fazla yükselttiğinde hiçbir şeyi duyamaz.

Müzik bunu yüzümüze söylemez. Sadece çalar. Biz dinlersek, oradadır. Dinlemezsek de dünya dönmeye devam eder. Sanatınen büyük özgürlüğü budur: Bize muhtaç olmadan bize ulaşabilmesi. Sonra bir gün, hiç beklemediğimiz bir anda, bir sesin içinde kendimizden başka bir şey buluruz. Bunun ne olduğunu hemen adlandıramayız. Zaten adlandırmak da gerekmeyebilir.

Çünkü bazı şeyleri anlamak, onlara isim vermekle değil; onlarla bir süre aynı yerde durabilmekle mümkündür. Müzik tam olarak bunu yapar. Bize bir cevap vermez. Bizi cevabın karşısında daha uzun süre tutar.