EMEĞİN GÖLGESİ VE ÇARESİZLİĞİN GÜCÜ

Yoksulluk, dışarıdan sığ bir gözle bakıldığında yalnızca yokluklar silsilesi gibi görünür: Rafta bırakılan bir çift ayakkabı, ertelenen hayati bir doktor randevusu, pazar tezgâhında saniyelerce duraklayıp geri bırakılan iki adet sebze ya da son ödeme tarihi geçmiş bir fatura… Oysa yoksulluk, bir insanın hayatına hiçbir zaman sadece maddi bir eksiklik olarak girmez. O; zamanı, uykuyu, beden sağlığını, kurulan en masum hayalleri ve en nihayetinde insanın kendi sesini elinden alan derin bir istiladır.

Geçim mücadelesinin tam ortasında duran bir insan, her sabah aynı boğucu soruyla güne gözlerini açar: “Bugünü nasıl çıkaracağım?”

Bu soru, dışarıdan bakıldığında sanıldığı kadar sıradan bir hayat kaygısı değildir. İçinde ev sahibinin kapıyı çalma ihtimali vardır; biriken elektrik faturası, çocukların okul kapısındaki mahcubiyeti, yaşlı anne babanın eczanede bekleyen ilaçları, mutfağın hiç dolmayan boşluğu, ulaşım biletinin hesabı ve ayın son haftasına ulaşmayı başarabilirse o küçücük birikim ihtimali vardır. Bazen o küçücük birikimi yapmak bile imkânsızlaşır. İşte o an insan, var kalabilmek için kendi öz ihtiyaçlarından eksiltmeye başlar ve var gücüyle çalışmaya başlar. Daha az yer, ağrıyan dişine veya sızlayan göğsüne rağmen doktora gitmez, altı incelmiş ayakkabısını bir mevsim daha idare eder, çocuğunun gözlerinin içine bakarak onun en basit isteğini zamana erteler.

Yoksulluğun en trajik ve ağır tarafı, insanın cüzdanındaki parayı değil; ruhundaki ve hayatındaki seçme hakkını elinden almasıdır.

Geçim derdindeki bir insanın bir işi beğenmeme, reddetme ya da itiraz etme lüksü yoktur. Verilen maaş ne kadar insani standartların altında olursa olsun kabul etmek zorundadır. Sigortasız çalıştırılıyorsa susar; nitekim haksızlığa karşı ses çıkarmanın bedeli, ertesi gün aç kalmaktır. Fazla mesai saatleri karşılıksız bırakıldığında hakkını arayamaz; zira kapının önünde kendi yerini almaya hazır onlarca çaresiz insanın beklediğini bilir. Hastalandığında bir gün olsun yataktan kalkamamak, izin istemek bile büyük bir suçluluk duygusuna dönüşür. Çalışan insanın bedeni günden güne yıpranır; fakat geçim kaygısı, zihnin ve bedenin dinlenmesine asla izin vermez.

Birçok insanın hayatında mesai, iş yerinin kapısından çıkınca bitmez. Eve adım atıldığında, görünmeyen ikinci bir çalışma devresi başlar.

Gündelik emek, toplumsal hafızada büyük ve görkemli bir iş gibi algılanmaz. Sabahın nurunda sofrayı kurmak, çocuğu güler yüzle okula uğurlamak, kısıtlı bütçeyle alışveriş yapmak, tencereyi kaynatmak, bulaşıkları yıkamak, çamaşırları asmak, yaşlı bir yakının ilaç saatini aksatmadan takip etmek… Bunlar tek tek ifade edildiğinde sıradan, hatta olması gereken küçük ayrıntılar gibi durur. Fakat gün boyunca bir döngü hâlinde tekrarlandıklarında, insanın bütün ömrünü ve zihinsel kapasitesini yutarlar.

Üstelik bu işlerin hiçbirinin maddi bir karşılığı, sigortası ya da emeklilik hakkı yoktur. Hiç kimse bir evin her gün sil baştan kurulmasını gerçek bir çalışma olarak tescillemez ve böyle bir şeyi de istemez. Sofra hazırlandığında, çocuk temiz elbiselerle sokağa çıktığında, yaşlı bir hastanın ilacı tam vaktinde içirildiğinde; tüm bunlar sanki kendi kendine, kendiliğinden gerçekleşmiş gibi bir doğallıkla karşılanır.

Bu görünmeyen, övgüsüz ve karşılıksız yükün en devasa kısmını ise kadınlar sırtlar.

Bir kadın dışarıda ücretli bir işte çalışıyorsa, eve geldiğinde ayaklarını uzatıp dinlenemez; ne de olsa evde onu bekleyen ikinci bir vardiya vardır. Eğer evde kalıyorsa, gününün bomboş geçtiği, evde oturduğu zannedilir. Oysa ev işi; sonu gelmeyen, mola hakkı bulunmayan, zihinsel odağı sürekli açık tutmayı gerektiren amansız bir mesaidir. Kadın, bir evin yalnızca fiziksel işlerini değil, bütün organizasyonel sorumluluğunu zihninde taşır. Hangi faturanın ne zaman son ödeme tarihi olduğunu, çocuğun yarın okula giderken ne giyeceğini, buzdolabında neyin tükenip neyin kaldığını, kimin doktor randevusunun geldiğini, evdeki yoklukların kimseye hissettirilmeden nasıl kapatılacağını anbean hesaplar.

Bu nedenle kadınların yorgunluğu asla sadece bedensel bir bitkinlik değildir. Onlar, bir evin bütün varlığını ve yokluğunu önden hesaplayan görünmez, unvansız muhasebecilerdir. Evdeki herkesin ihtiyacını ezbere bilirler ve kendi ihtiyaçlarını daima listenin en sonuna yazarlar.

Bir kadın tükendiğini, yorulduğunu dile getirdiğinde, çoğunlukla “Bunda ne var ki, hepimiz yoruluyoruz, hayat böyle,” yanıtını alır. Oysa herkesin yorgunluğunu aynı teraziyle tartamayız. Kimi insan işten çıktıktan sonra zihnini ve bedenini dinlendirebileceği bir sığınağa döner. Kiminin iş günü ise o sığınağın kapısından içeri girdiği anda sil baştan başlar. Bu görünmeyen ikinci vardiyanın en belirgin örneğini ise kadınların hayatında görürüz. Kadının yaptığı bu muazzam fedakârlık, zamanla onun kaçınılmaz bir doğa kanunu veya fıtratıymış gibi kanıksanır.

Aileye katılan bir çocuğun varlığı ise kuşaklar arası sorumluluk bağlarını ve kaygı boyutunu katbekat artırır. İnsan, kendi hayatını kurmaya ve ayakta tutmaya çalışırken, aynı zamanda çocuğunun geleceğini de omuzlarında taşımak zorunda kalır. Onun beslenmesi, eğitimi, ruhsal sağlığı, kılık kıyafeti, güvencesi… Bir anne baba için çocuğun ihtiyacı hiçbir zaman yalnızca bugünle sınırlı değildir. Çocuğun bugününü karşılamak, onun belirsiz yarınlarını da her an düşünmek demektir.

Bu yüzden yoksul evlerde yetişen çocuklar, henüz çocukluklarını yaşamadan hayatın katı matematiğini öğrenirler.

O çocuk; annesinin pazarda neden her zaman en ucuz tezgâhı aradığını, babasının neden yıllarca aynı yıpranmış ayakkabıyla gezdiğini, kendi isteklerinin neden hep tatlı sözlerle zamana yayıldığını çok erken fark eder. Kimi çocuk, oyun oynaması gereken yaşta kardeşinin ebeveyni olur. Kimi okul çıkışlarında ya da tatillerde işçileşir. Kimi çocuk yetenekli olduğu hâlde, sırf ailesine yakın kalabilmek ve masraf çıkarmamak için istediği şehri ya da bölümü seçmekten vazgeçer. Kimi ise üniversite kapısından geri döner; nitekim o evde, onun kazanacağı birkaç kuruşa hayati derecede ihtiyaç vardır.

Böylece çocuk, ailesinin bugünü ve geleceği için kendi potansiyelini ve geleceğini sessizce feda eder.

Toplum bu durumu genellikle büyük bir “fedakârlık ve aile bağı” anlatısıyla romantize eder. Fakat her fedakârlık gönüllü bir seçim değildir. Bazı insanlar fedakârlık yapmayı seçmez; başka hiçbir seçenekleri bırakılmadığı için kendilerinden, benliklerinden vazgeçmek zorunda kalırlar. Bir annenin kendi tedavisini ertelemesi, bir babanın yıllarca aynı montla kışı geçirmesi, bir çocuğun en büyük hayalini gömmesi dışarıdan bakıldığında güçlü bir karakter gibi alkışlanabilir. Oysa çoğu zaman o sergilenen güç, çaresizliğin ve mecburiyetin maskelenmiş adıdır. İnsanlar, sadece hayatta kalabilmek için güçlü görünmek zorundadırlar.

Çalışma hayatındaki köklü adaletsizlikler de bu sessiz kabullenişi günden güne besler. Aynı iş kolunda, aynı emeği veren insanlar arasında bile uçurumlar vardır. Birinin hukuki güvencesi ve geleceği varken, diğerinin hayatı tam bir belirsizlikten ibarettir. Biri hastalandığında rahatça izin kullanabilirken, diğeri işe gitmediği her günün ücretini eksik alır, hatta işini kaybetme tehlikesiyle yüzleşir. Biri emeklilik planları yapabilirken, diğeri gelecek ay mutfağını nasıl dolduracağını bilemez.

Emeğin değersizleşmesi ve görünmezleşmesi tam da bu noktada başlar. İnsan çalışır, üretir, toplumun çarklarını döndürür, başkalarının hayatını konforlu ve yaşanabilir kılar; fakat kendi hayatını bir türlü güvenceye alamaz.

Bir temizlik işçisi gün boyu başkalarının evlerini pırıl pırıl ve yaşanabilir hâle getirir, fakat akşam kendi evine döndüğünde onu bitmek bilmeyen kendi ev işleri bekler. Bir market çalışanı gün boyunca binlerce insana gıda hizmeti sunar, ama ay sonunda kendi evinin mutfak masrafını denkleştirmekte zorlanır. Bir kurye, insanların yemeğini en hızlı şekilde kapısına kadar götürmek için yağmurda ve trafikte canını hiçe sayar, ancak kendisi helal bir yemeği sakince yiyecek zamanı bulamaz. Bir tarım işçisi sofralara bereketi taşır, fakat kendi tenceresinde ne pişireceğinin ince hesabını yapar.

Metropoller ve şehirler, işte bu görünmeyen insanların omuzlarında yükselir ve işler. Ancak şehirler, onları çoğunlukla yalnızca hizmet aldıkları, ihtiyaç duydukları o kısa anlarda fark eder; sonrasında ise yok sayar.

“İşçinin ücretini, teri kurumadan önce veriniz.”

Hz. Peygamber’e (s.a.v.) nispet edilen bu köklü kelam, emeğin karşılığının ertelenemez ve pazarlık konusu edilemez bir hak olduğunu vurgular. Esasında alın teri, yalnızca fiziksel bir yorgunluk değildir; insanın ömrüdür, sağlığıdır, yaşama sevincinden ve zamanından eksilen telafisiz saatlerdir. Bir çalışanın hakkını geciktirmek veya eksik vermek, onun yalnızca parasını değil; evindeki huzuru, mutfağındaki aşı, çocuğunun okuldaki özgüvenini de geciktirmektir. Kiranın ödenmesi, yaşlı anne babanın ilacı, evin o ayki tüm dengesi o hak edilen ücrete bağlıdır. Emeğin karşılığı haksız yere geciktirildiğinde, zaten kırılgan olan yoksul insanın hayatı tamamen darmadağın olur.

İşte toplumda dilden dile dolaşan “Coğrafya kaderdir.” düşüncesi tam da bu noktada karşılık bulur. Yüzyıllardır anlatılan o kaçınılmaz gerçeklik tam olarak budur: İnsan içine doğduğu toprağı, mahalleyi ve ailenin iktisadi imkânlarını kendi seçemez; ancak bütün bir ömrünü o seçmediği sınırların gölgesinde biçimlendirmek zorunda kalır. Nitekim dünyaya geldiğimiz coğrafya ve sosyal katman, hayatın sunduğu imkânlara hiçbir zaman aynı mesafede durmaz.

Bazı çocuklar iyi okulların, zengin kütüphanelerin, özel derslerin ve güvenli mahallelerin konforuna doğarlar. Bazıları ise aşırı kalabalık evlere, imkânları kısıtlı semtlere, niteliksiz okullara ve çok erken yaşta omuzlarına binen ağır sorumluluklara doğar. Kimi çocuk hayatı belirleyen bir sınava hazırlanırken yalnızca kendi geleceğine odaklanabilir; kimi çocuk ise aynı sınava, bütün gün bir işte bedenen çalışıp bittikten sonra gece yarısı girmek zorunda kalır.

Sonra her iki çocuğa da aynı soğuk soru yöneltilir: “Neden daha çok çalışmadın?” Peki ya o çocuk, fedakârlık yapmayı gerçekten seçmedi; yalnızca başka bir seçeneği olmadığı için çocukluğundan vazgeçmek zorunda kaldıysa?

Toplumsal eşitsizlik, insanların sadece sahip oldukları nesneler arasındaki niceliksel fark değildir. Asıl eşitsizlik, sahip olunmayan şeylerin insanın özgürlüğünü, potansiyelini ve adımlarını nasıl sınırladığıdır. Birinin başarısız olduğunda veya kaybettiğinde arkasında duran, onu yeniden ayağa kaldıracak bir ailesi, sermayesi veya çevresi vardır. Diğerinin ise tek bir hastalıkta, tek bir işten çıkarılmada bütün hayat düzeni iskambil kâğıdı gibi yıkılır. Birinin hata yapma, yanlış kararlar verip yeniden başlama hakkı vardır; diğerinin ise tek bir hata yapma lüksü dahi yoktur. Zira güçsüz insanların hayatında hataların bedeli son derece ağırdır.

Yoksulluk; insanın yalnızca cebini değil, hata yapma ve deneme hakkını da elinden alır.

Bu sebeple insanları yalnızca ulaştıkları nihai noktaya bakarak yargılamak adil bir yaklaşım değildir. Nereden yola çıktıklarına, yürürken hangi ağır yükleri sırtlandıklarına, kimlerin sorumluluğunu taşıdıklarına da bakmak gerekir. Dışarıdan aynı gibi görünen bir başarı hikâyesinin arkasında, herkesin eşit imkânı, zamanı ve şansı olmamıştır.

Nâzım Hikmet’in o ölümsüz dizelerinde ifade ettiği gibi:

“Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür

ve bir orman gibi kardeşçesine…”

Tek ve hür bir birey olarak var olabilmek kadar, bir orman gibi kardeşçe ve adilce yaşayabilmek de hayati önem taşır. Zira insan, sadece kendi evinin duvarları arasından sorumlu değildir. Yanı başındaki komşusunun açlığı, güvencesizliği, işsizliği ve görünmeyen ağır emeği, toplumsal vicdanın ortak meselesidir.

Bir toplumun gerçek gelişmişlik ve medeniyet seviyesi; en zenginlerinin ne kadar lüks içinde yaşadığıyla değil, en kırılgan ve güçsüz kesimlerinin ne kadar güvende ve insanca yaşadığıyla ölçülür.

Kimsenin çocuğunu okutmak ile evine ekmek götürmek arasında amansız bir seçim yapmak zorunda kalmadığı, kadınların fedakârlık ve sevgi adı altında yıpratılıp tüketilmediği, çalışanların en doğal hakkını ararken işsiz kalmaktan korkmadığı, çocukların ailelerinin yoksulluğu yüzünden kendi hayallerine veda etmediği bir düzen istiyorsak, bazı adaletsizlikleri “hayatın doğal akışı” gibi görmeyi bırakmamız gerekir.

Bir annenin her şeye tek başına yetişmesini, bir babanın hiç yorulmadan ezilmesini, bir çocuğun vaktinden önce olgunlaşmasını, bir işçinin hakkı için yıllarca beklemesini ve yoksulun payına her zaman sadece “sabır” düşmesini doğal kabul etmemeliyiz.

Zira edilgen bir sabır, sistemik adaletsizliklerin çözümü değildir.

İnsanlardan sürekli sabretmeleri istenir; oysa onların asıl ihtiyacı soyut bir sabır değil, somut bir adalettir. Yoksullara zaman zaman lütuf gibi yardımlar dağıtılır; oysa onların ihtiyacı sadece geçici yardımlar değil, insanca yaşayabilecekleri hakkaniyetli bir düzendir. Kadınlar sürekli fedakârlıklarıyla övülür ve yüceltilir; oysa onların ihtiyacı süslü övgüler değil, omuzlarındaki yükün adilce paylaşılmasıdır.

Hayatını sessizce, gürültü çıkarmadan sürdüren insanların büyük bir kısmı, aslında her gün devasa bir varoluş mücadelesi veriyor. Sabahın erken saatinde işine giden, akşam yorgun argın evine dönen, çocuğunun başını okşayıp kaygılarını gizleyen, annesinin ilacını unutturmayan, ayın sonunu getirmek için mucizeler yaratan bu insanlar görünmez değildir.

Onlar buradadır; yalnızca yeterince görülmek istenmemektedirler.

Ve belki de asıl insani görevimiz, onların ne kadar “dayanıklı ve güçlü” olduğunu anlatıp durmak değil; neden böyle ağır bir yükü tek başlarına taşımak zorunda bırakıldıklarını sorgulamaktır.

Zira adalet, güçlülerin merhametine bırakıldığında ancak o merhametin sınırları kadar daralır. Hak ise merhamet değil, herkes için var olan sarsılmaz bir esastır.

Bir insanın emeği görünmüyorsa bile, vardır ve değerlidir.

Bir kadının yorgunluğu dile gelmiyorsa bile, gerçektir ve o da değerlidir.

Bir çocuğun ertelenen hayali zamanla unutulsa bile, telafisi olmayan bir kayıptır.

Bir ailenin sessizce sırtlandığı sorumluluklar bilinmese bile, o yük hâlâ omuzlarındadır.

Fakat dünya, süslü masalların aksine bu insanlara hak ettikleri değeri kendiliğinden sunmaz. Şehirlerin çarkları onların alın teriyle döner, üretim onların sırtında yükselir; buna rağmen hayat, onlar için her gün yeniden kazanılması gereken sert bir mücadeleden ibaret kalır. İdealize edilmiş romantik bir adaleti beklemek yerine, bu gerçekliği görmek gerekir: Dünya bu görünmeyen ellerin üzerinde durur, ancak o eller hak ettiği payı almak için hâlâ direnmek ve varlığını kabul ettirmek zorundadır…