BİREYSEL SORUMLULUKTAN TOPLUMSAL GÜVENE: AHLAKİ ÇÖZÜLMENİN GÜNDELİK GÖRÜNÜMLERİ

Toplumsal düzenin sürdürülebilirliği çoğu zaman hukuk, ekonomi, eğitim, siyaset ve kurumlar üzerinden tartışılır. Bu alanların her biri şüphesiz önem taşır. Bununla birlikte bütün bu yapıların sağlıklı biçimde işleyebilmesi, daha temel bir unsura bağlıdır: toplumsal güven.

İnsanların birbirlerine, kurumlara, hukuka ve ortak değerlere duyduğu güven zayıfladığında hiçbir sistem uzun süre istikrarlı biçimde ayakta kalamaz. Verilen sözlerin tutulacağına, emeğin karşılığının alınacağına, kuralların herkes için eşit uygulanacağına ve uğranılan haksızlık karşısında kişilerin yalnız bırakılmayacağına dair inanç, toplumsal hayatın temel taşıdır. Bu inanç ortadan kalktığında bireyler ortak kurallara değil, kişisel bağlantılara ve güç ilişkilerine yönelmeye başlar.

Böyle bir ortamda hak aramak için tanıdık aranır, liyakat yerine yakınlık tercih edilir, başkasının başarısı tehdit olarak görülür ve kişisel çıkar uğruna ortak değerlerden taviz verilir. Söz konusu dönüşüm genellikle bir gecede meydana gelmez. Toplumsal çürüme; küçük ayrıcalıkların, görünmez ihlallerin ve sürekli tekrarlanan mazeretlerin birikimiyle ortaya çıkar.

Sıraya kaynak yapan kişi, başkasının zamanından çaldığı birkaç dakikayı önemsemez. Tanıdığı aracılığıyla hak etmediği bir konuma ulaşan kişi, bu durumu “herkesin bir şekilde destek gördüğü” düşüncesiyle açıklar. Bir çalışanın emeğini kendi başarısı gibi sunan yönetici, bunu kurumun çıkarı olarak gösterebilir. Başkasına uyguladığı adaletsizliği ise “şartlar gerektirdi” diyerek savunur.

Bu davranışların her biri tek başına küçük görünebilir. Ne var ki toplumsal düzen, tek tek küçük davranışların tekrarından oluşur. Bir toplumda insanlar küçük haksızlıkları meşru görmeye başladığında, büyük haksızlıkların sorgulanması da zorlaşır. Adaletsizliğin kendisi değil, kimin tarafından gerçekleştirildiği önem kazanmaya başlar. Güçlü biri aynı davranışı yaptığında “işini biliyor” denilir; güçsüz biri yaptığında “ahlaksız” olarak damgalanır. Böylelikle ahlak, evrensel bir ölçü olmaktan çıkar; güce, konuma ve kişisel çıkara göre değişen bir değerlendirme aracına dönüşür.

İnsanların en belirgin çelişkilerinden biri, kendileriyle başkalarını aynı ölçüye tabi tutmamalarıdır. Kendi hatamıza baktığımızda niyetimizi, içinde bulunduğumuz koşulları, yaşadığımız zorlukları ve maruz kaldığımız baskıyı dikkate alırız. Başkasının hatasını değerlendirirken ise çoğu zaman yalnızca ortaya çıkan sonuca odaklanırız.

Biz bir işi geciktirdiğimizde yoğun olduğumuzu söyleriz; başkası geciktiğinde onu sorumsuzlukla suçlarız. Biz verdiğimiz sözü yerine getiremediğimizde şartların değiştiğini belirtiriz; başkası sözünü tutmadığında güvenilmez olduğuna karar veririz. Bir yakınımızı kayırdığımızda bunu insanlık olarak tanımlarız; başkası aynı şeyi yaptığında liyakatsizlikten söz ederiz.

Bu tutum yalnızca bireysel bir tutarsızlıktan ibaret değildir. Aynı zamanda toplumsal güveni doğrudan etkileyen ciddi bir ahlak problemidir. Adaletin temelinde, benzer durumlara mümkün olduğunca benzer ölçülerle yaklaşmak bulunur. Kişi kendisi için ayrıcalık, başkaları için kural talep ediyorsa adaleti savunmuyor demektir; yalnızca kendi konumunu korumaya çalışıyordur.

Epiktetos’un yaklaşımını anlatan El Kitabı’nda şöyle geçer: “İnsanları rahatsız eden şeylerin kendileri değil, şeyler hakkındaki yargılarıdır.”

— Epiktetos, El Kitabı (Enchiridion), Arrianos’un derlemesi, 5. Bölüm.

Epiktetos’un bu yaklaşımı, ahlaki değerlendirmelerin yalnızca olaylara değil, olayları yorumlama biçimimize de dayandığını gösterir. İnsan, başkasının davranışını değerlendirirken kendi yargılarını sorgulamadığında adalet duygusu kolayca kişisel önyargıların ve çıkarların etkisi altına girebilir. Bu bakımdan toplumsal güven, yalnızca doğru davranışların çoğalmasına değil, davranışları değerlendirirken kullandığımız ölçütlerin de tutarlı hâle gelmesine bağlıdır.

Somut bir örnek üzerinden açıklamak gerekirse, bir devlet hastanesinin poliklinik bölümünde, muayene sırasını bekleyen yirmi kişinin bulunduğunu düşünelim. Hastaların bir kısmı yaşlı, bir kısmı çocuklu ve çoğu uzun süredir ayaktadır. Tam bu sırada bir kişi, tanıdığı bir görevlinin yanına giderek sıra beklemeden içeri alınır. Koridordaki insanlar durumu fark eder; fakat hiç kimse itiraz etmez. Kimi tartışma çıkmasından çekinir, kimi kendi işi kısa süreceği için sessiz kalır, kimi de “Nasıl olsa düzen böyle” diyerek yaşananı kabullenir.

Aynı kişiler, birkaç dakika sonra kendi işlemleri geciktiğinde hastane yönetiminin adaletsizliğinden söz etmeye başlar. Sıra kendilerine geldiğinde eşitlik talep eder, fakat başkasının hakkı ihlal edilirken sessiz kalmışlardır. Buradaki çelişki, yalnızca bireysel bir tutarsızlık değildir. Sessizlik, ayrıcalığın görünmez biçimde onaylanmasına dönüşmüş; itiraz edilmediği için kişisel bir kayırma, herkesin bildiği fakat kimsenin sorumluluğunu üstlenmediği bir uygulama hâline gelmiştir.

Örneğin ağırlığı da tam burada ortaya çıkar. Toplumsal adalet, yalnızca haksızlığa uğrayan kişinin itirazıyla korunamaz. Haksızlığa tanık olanların tutumu da belirleyicidir. İnsanlar kendi haklarını savunurken başkalarının hakkını görmezden geliyorsa ortada ortak bir adalet duygusundan değil, kişisel çıkarların çatışmasından söz etmek gerekir. Bir toplumun ahlaki niteliği, yalnızca mağdurun ne yaptığıyla değil, çevrede bulunan insanların ne zaman sessiz kaldığıyla da anlaşılır.

Böyle bir anlayışta hak, evrensel bir ilke olmaktan çıkar ve güçlü olanın elde ettiği bir imkâna dönüşür. İnsanların adalet algısı, ortak ilkelerden uzaklaşıp kişisel sonuçlara bağlanır. Kişi kazandığında sistem adil, kaybettiğinde ise sistem bozuk kabul edilir. Oysa adalet, yalnızca istenilen sonuç elde edildiğinde hatırlanabilecek bir değer değildir. Adaletin gerçek sınavı, sonucun kişinin aleyhine olduğu durumlarda başlar.

Toplumda sıkça kullanılan “Ben yapmasam başkası yapacak” cümlesi, bireysel sorumluluğu ortadan kaldırmak için başvurulan en kolay savunmalardan biridir. Rüşvet alan kişi, sistemin böyle işlediğini söyler. Torpille işe giren kişi, herkesin bir şekilde destek gördüğünü dile getirir. Kamu imkânlarını kişisel çıkarı için kullanan kişi, kendisinden önce gelenlerin de aynı yolu izlediğini hatırlatır. Çalışanın emeğini karşılıksız bırakan yönetici, ekonomik koşulları gerekçe gösterir. Oysa bir davranışın yaygın olması, onu ahlaki hâle getirmez. Çok sayıda insanın yanlış yapması, yanlışı doğruya dönüştürmez. Aksine, yanlışın yaygınlaşması onun toplumsal sonuçlarını ağırlaştırır. Bireysel bir ihlal, ortak bir alışkanlığa dönüştüğünde artık yalnızca tek bir kişiyi değil, bütün düzeni etkiler.

Bu noktada bireysel sorumluluk kavramı önem kazanır. Bireysel sorumluluk, bütün toplumsal sorunların kaynağını kişide aramak anlamına gelmez. Ekonomik eşitsizlikler, yetersiz denetim mekanizmaları, hukukun etkisizleşmesi, eğitimdeki adaletsizlikler ve kurumların tarafsızlığını kaybetmesi gibi yapısal sorunlar elbette vardır. Bununla birlikte yapısal sorunların varlığı, bireyin kendi davranışlarından sorumlu olmadığı anlamına gelmez. Tam tersine, sorunlu yapıların içinde bireysel tercihler daha da belirleyici hâle gelir. Herkes sistemi gerekçe göstererek kendi davranışını meşrulaştırırsa mevcut düzenin değişmesi mümkün olmaz. “Elimden bir şey gelmez” düşüncesi, zamanla kişisel sorumluluğun yerine geçer. Böylece birey, hem sistemden şikâyet eder hem de sistemin devamını sağlayan davranışları sürdürür.

Yine de yalnızca bireyi suçlamak da doğru bir yaklaşım değildir. Kurumların adil işlemediği, ekonomik baskının yoğunlaştığı ve hukuki güvencelerin zayıfladığı bir ortamda doğru davranmaya çalışmak gerçekten zor olabilir. İşini kaybetme korkusu, dışlanma ihtimali, geçim sıkıntısı ve sosyal baskı, bireyin kararlarını etkileyebilir.

Buna rağmen zor koşullar altında verilen kararlar da ahlaki sonuçlar doğurur. Ahlaki değerlendirme, insanın hiçbir baskı altında kalmadığını varsaymaz. Tam tersine, baskı altındaki tercihin sorumluluk boyutunu tartışmaya açar. Bu sebeple bireysel sorumluluk ile yapısal sorumluluk birbirinin alternatifi değildir. Sağlıklı bir değerlendirme, iki soruyu aynı anda gündeme getirir:

Bu davranışı mümkün kılan yapı nedir ve bu davranışı gerçekleştiren kişinin sorumluluğu hangi noktada başlamaktadır?

Çalışma hayatı, bireysel ahlakın ve toplumsal sorumluluğun en açık biçimde görülebildiği alanlardan biridir. Günümüzde kurumlar liyakatten, performanstan, ekip ruhundan ve etik değerlerden sıkça söz eder. Ne var ki bazı kurumlarda bu kavramlar gerçek bir ilke olmaktan çok kurumsal tanıtım malzemesine dönüşmüştür.

Çalışanlara liyakat anlatılırken yönetici pozisyonları yakınlara dağıtılabilir. Şeffaflıktan söz edilirken karar süreçleri kapalı kapılar ardında yürütülebilir. Ekip ruhu vurgulanırken başarı tek bir yöneticinin hanesine yazılabilir. Çalışan mutluluğu üzerine raporlar hazırlanırken insanların tükenmişliği görmezden gelinebilir.

Bu çelişki, modern çalışma hayatının önemli sorunlarından biridir. Kurumlar çoğu zaman etik değerleri gerçekten yaşatmak yerine, etik sahibi görünmeyi tercih eder. Bir kurumun duvarına “insana değer” yazılması, çalışanların gerçekten değer gördüğünü kanıtlamaz. Bir şirketin mutluluk sertifikasına sahip olması, çalışanların mutlu olduğunu göstermeyebilir. Sosyal sorumluluk projeleri yürütmek de kurum içindeki adaletsizlikleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Kurumsal dil çoğu zaman ideal bir dünya tasviri sunar: Herkes eşittir, herkes değerlidir, her fikir dinlenir, her çalışan gelişime açıktır. Fakat kurumun gerçek ahlakı, yayınladığı bildirilerde değil; güçsüz çalışanına nasıl davrandığında ortaya çıkar. Bir yöneticinin kendi konumundan daha aşağıda bulunan kişiye karşı tavrı, kurumun etik anlayışı hakkında bütün resmî açıklamalardan daha fazla bilgi verir.

Liyakat ilkesinin zayıfladığı kurumlarda yetenek geri plana itilir, emek değersizleşir ve çalışanlar başarıyı üretmek yerine doğru kişiye yakın olmayı öğrenir. Zamanla şu kanaat yaygınlaşır: Çalışmak ve kendini geliştirmek, doğru bağlantılara sahip olmak kadar önemli değildir. Bu kanaat yerleştiğinde kurum, üretim ve gelişim alanı olmaktan çıkar; kişisel çıkarların dağıtıldığı bir yapıya dönüşür.

Bununla birlikte yalnızca yöneticileri suçlamak da eksik bir değerlendirmedir. Çalışanların kendi çıkarları doğrultusunda adaletsiz uygulamalara sessiz kalması, mevcut düzenin devamına katkı sağlar. Kişi bugün haksızlığa uğradığında itiraz edip yarın aynı ayrıcalıktan yararlanıyorsa, sorunun çözümüne değil yalnızca kendi konumunun değişmesine odaklanmış demektir.

Kurumsal etik yalnızca yöneticilerin taşıması gereken bir sorumluluk değildir. Kurumun her kademesinde çalışan bireylerin, kendi çıkarlarına aykırı olsa bile adil olanı savunması gerekir. Etik değerler, kişinin kendisine fayda sağladığı sürece savunduğu ilkeler olmaktan çıkarılmadıkça gerçek anlamına kavuşamaz.

Benzer bir çelişki eğitim hayatında da görülmektedir. Öğrencilerden dürüst olmaları, çalışmaları ve başarılı olmaları beklenir. Fakat başarı çoğu zaman yalnızca öğrencinin emeği üzerinden değerlendirilir; eşitsiz başlangıç koşulları göz ardı edilir. Özel ders alabilen, teknolojik imkânlara ulaşabilen ve ailesinden akademik destek gören bir öğrenci ile bütün sorumluluğu kendi başına taşıyan öğrencinin aynı koşullarda yarıştığı varsayılır.

Bireysel çabayı önemsemek gerekir; fakat başarıyı yalnızca kişisel iradeyle açıklamak, toplumsal eşitsizlikleri görünmez hâle getirir. İnsanların sahip olduğu imkânlar, aile yapıları, ekonomik koşulları, yaşadıkları çevre ve aldıkları eğitim, kararlarını doğrudan etkiler. Bu çerçevede bireysel sorumluluk, yapısal koşulları yok sayan bir suçlama biçimine dönüşmemelidir.

Öte yandan eşitsizliklerin varlığı da her türlü kişisel tercihi aklamaz. Kişinin zor koşullarda yetişmiş olması, başkasının hakkını ihlal etmesini otomatik olarak meşru hâle getirmez. Burada gerekli olan şey, bireyi suçlamakla yapısal sorunu görünmez kılmak arasında tercih yapmak değil; iki alan arasındaki ilişkiyi doğru kurmaktır.

Toplumsal güvenin zayıflaması, bireyler arasındaki ilişkileri de dönüştürür. İnsanlar başkasının yardımını samimiyetle değil, çıkar hesabıyla değerlendirmeye başlar. Birinin iyi niyetli davranabileceğine inanmak güçleşir. İnsanlar iş birliği yapmak yerine kendilerini korumaya yönelir. Herkesin birbirinden şüphe ettiği bir ortamda dayanışma ve sosyal sorumluluk zayıflar.

Güvenin kaybı, insanları yalnızlaştırır. Kişi çevresindeki insanların zor durumda kaldığında onu desteklemeyeceğine, kendi çıkarlarını korumak için onu yarı yolda bırakacağına inanıyorsa ilişkilerini sınırlandırır. Bu durum yalnızca psikolojik bir sonuç doğurmaz; ekonomik ve toplumsal maliyetleri de artırır.

Güvenin bulunmadığı yerde sözleşmeler daha karmaşık hâle gelir, denetim maliyetleri yükselir, kurumlar daha fazla kontrol mekanizmasına ihtiyaç duyar ve insanlar basit bir işlem için bile sayısız belge talep eder. Oysa sağlıklı toplumlarda her şey yalnızca kontrol, ceza ve denetim aracılığıyla yürütülmez. İnsanların önemli bir bölümü, cezalandırılmayacak olsa dahi doğru davranır. Doğru davranmayı dışsal bir zorunluluk değil, içsel bir sorumluluk olarak görür.

Hukuk yanlış davranışı cezalandırabilir; fakat tek başına doğru davranma isteği yaratamaz. Bu isteğin gelişebilmesi için aile, eğitim, kültür, kurumlar ve gündelik ilişkiler birlikte çalışmalıdır. Çocuklara yalnızca kurallara uymaları öğretilmemeli; kuralların neden gerekli olduğu da açıklanmalıdır. Yetişkinlere yalnızca hakları hatırlatılmamalı; sorumlulukları da aynı açıklıkla gösterilmelidir.

Bu aşamada bireyin kendisine yönelteceği sorular önem taşır:

Başkasına yapılmasını eleştirdiğim bir davranışı ben de farklı bir biçimde gerçekleştiriyor muyum?

Hak talep ederken sorumluluklarımı yerine getiriyor muyum?

Bana ait olmayan bir başarıyı sahipleniyor muyum?

Kimse görmediğinde de kurallara uyuyor muyum?

Güçsüz birine, güçlü birine gösterdiğim kadar saygı gösteriyor muyum?

Yanlış yapan kişi yakınım olduğunda da aynı eleştirel tutumu sürdürebiliyor muyum?

Gibi sorularla önce bir kendimizi sorgulamamız gerekir. İnsan kendisiyle yüzleştiğinde kusursuz olmadığını değil, kusurlarını çeşitli adlarla normalleştirdiğini fark edebilir. Başkasının kusurunu görmek dikkat ister; kendi kusurunu kabul etmek ise cesaret gerektirir.

Kendini eleştirmek sürekli suçluluk içinde yaşamak anlamına gelmez. Ahlaki sorgulamanın amacı insanı ezmek değil, davranışlarının sonuçlarını daha açık görebilmesini sağlamaktır. Kişi kendi kusurunu kabul ettiğinde değişme ihtimali doğar. Kusursuz olduğunu düşünen kişinin ise değişmeye ihtiyacı kalmaz.

Toplumsal güvenin yeniden inşa edilmesi uzun ve zahmetli bir süreçtir. Bu amaç doğrultusunda yalnızca bireylerin daha duyarlı olması yeterli değildir. Kurumların şeffaflaşması, hukukun tarafsızlaşması, liyakat mekanizmalarının güçlendirilmesi ve denetim sistemlerinin etkili hâle getirilmesi gerekir.

Bununla birlikte kurumlar kendiliğinden değişmez. Kurumları oluşturan, yöneten ve sürdüren yine insanlardır. Dolayısıyla çözüm, birey ile sistem arasında bir tercih yapmayı gerektirmez. Asıl çözüm, bireysel sorumluluk ile kurumsal hesap verebilirliği birlikte düşünmektir.

Bireyden dürüstlük beklerken kurumları denetimsiz bırakmak ne kadar hatalıysa, kurumların sorunlu olduğunu söyleyerek bireyin her davranışını meşrulaştırmak da o ölçüde yanlıştır. İnsan hem içinde bulunduğu yapının etkisindedir hem de o yapının devamında pay sahibidir.

Sonuç olarak toplumsal çürüme, yalnızca büyük yolsuzluklarda, ağır suçlarda veya açık adaletsizliklerde görünür hâle gelmez. Bazen sırada beklemeyen bir kişide, başkasının emeğini sahiplenen bir yöneticide, tanıdığı sayesinde öne geçen bir adayda, kendi yanlışını koşullarla açıklayan bir bireyde ve bütün bunları görmesine rağmen sessiz kalan kalabalıkta ortaya çıkar.

Toplum yalnızca yöneticilerden veya kurumlardan oluşmaz. Toplum; sırada nasıl beklediğimizden, başkasının emeğini nasıl değerlendirdiğimizden, bize ait olmayan bir ayrıcalığı kabul edip etmediğimizden ve yanlış yapan kişi yakınımız olduğunda nasıl davrandığımızdan meydana gelir.

Bu sebeple adalet yalnızca hakkımız yenildiğinde hatırlayacağımız bir kavram değildir. Ahlak, yalnızca başkasının uyması gereken bir kural değildir. Liyakat, yalnızca bizim dışımızdaki insanların değerlendirilmesinde kullanılacak bir ölçüt değildir.

Toplumsal güvenin gerçek kaynağı, başkalarından beklediğimiz doğruluk değil; kendimiz için de geçerli kıldığımız sorumluluk anlayışıdır. İnsan, başkasında eleştirdiği davranışın küçük bir biçimini kendi hayatında sürdürdüğünü fark ettiği anda ahlaki sorgulama başlamış olur.

Belki de toplumsal dönüşüm, herkesin önce kendisine şu soruyu yöneltmesiyle başlayacaktır:

Ben, başkalarında eleştirdiğim davranışın hangi küçük biçimini kendi hayatımda sürdürüyorum?

Bu soruya dürüstçe cevap verebildiğimiz gün, toplumsal güvenin yeniden kurulması için ilk gerçek adımı atmış olacağız.